دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق خصوصی

دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق خصوصی

جایگاه فناوریِ‏ پزشکی، در ادله اثبات دعاویِ نسب: نظریه ادله تکمیلی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دکترای حقوق خصوصی، استادیار پژوهشگاه رویان؛ پژوهشکده زیست‌شناسی و علوم پزشکی تولید‌مثل جهاد دانشگاهی، مرکز تحقیقات اپیدمیولوژی باروری، گروه تحقیقات پایه و جمعیتی بیماری‌های واگیردار، تهران، ایران.
چکیده
در حقوق ایران، برای تحقق رابطه نسب میان فرزند و پدر و مادر (و به‏ تبع، دیگر اقارب نسبی)، به‏ طور سنتی از قاعده‌ای موسوم به «اماره فراش» استفاده می‏‌شود. این قاعده بیش از آنکه مبتنی بر کشف حقیقت باشد، بر اصل صحت و اعتماد به ظواهرِ امور بنا شده است؛ چنانکه فرزند متولد از زن متأهل را، مشروط بر آنکه با همسرش نزدیکی کرده باشد و از زمان نزدیکی تا تولد فرزند حداقل 6 ماه و حداکثر 10 ماه گذشته باشد، منسوب به شوهر می‏‌دانند (ماده 1158 ق.م.). با پیشرفت‌‏های پزشکی در زمینه آزمایش‌‏های تشخیص رابطه ژنتیک (دی.ان.ای.)، اعتبار و ارزش اماره فراش، به چالش کشیده شده است؛ زیرا توان اثباتیِ آزمایش‌‏های پزشکی در کشف حقیقتِ امر، به‏‌مراتب بیش از اماره فراش است و از جهت اصابت به‌واقع، این‏‌دو قابل مقایسه نیستند. در این میان، برخی طرفدارِ نظریه سنتی (=اماره فراش) هستند و برای آن، گونه‏‌ای تقدس و تعبّد قائلند. اما برخی دیگر، برای اماره فراش در برابر نتایج آزمایش دی.ان.ای. ارزشی متصور نیستند و آن را یک‏سره کنار می‌نهند. هدف از این پژوهش، تحلیل جایگاهِ عملیِ آزمایش ژنتیک در ادله اثباتِ دعاوی نسب، و روش آن، توصیفی و تحلیلی است. به‏‌عنوان نتیجه، به‏‌نظر می‌‏رسد هردوی این نظرات دچار افراط و تفریط‏‌ند و باید تعدیل شوند: اولاً؛ اماره فراش امری مقدس نیست که همواره قابل احترام باشد. ثانیاً؛ در عین‌‏حال، تنها عامل توجیه‏‌کننده اماره فراش، کشف حقیقتِ نسب نیست؛ بلکه گستره‏‌ای از مصالح اجتماعی و نظم عمومی و حقوق کودکان نیز در تعبیه آن ملحوظ بوده است که نباید از نظر دور داشت. راه میانه‌‏ای که این پژوهش برگزیده، استفاده از آزمایش دی.ان.ای. به عنوان ادله تکمیلی (مُعیْن) در دعاوی نسب است. به این معنا که ارجاع و استناد به نتایج این آزمایش، باید در تکمیلِ ادله سنتیِ اثبات یا نفی نسب، و افزون بر آنها باشد؛ نه بدواً و به‌‏عنوان دلیل اصلی یا منحصرِ دعوی. از این جهت، آزمایش دی.ان.ای. نقشی مشابهِ «سوگندِ استظهاری» در ادله اثبات دعوی دارد.
کلیدواژه‌ها