دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق خصوصی

دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق خصوصی

واکاوی اعسار شخص حقوقی از هزینه دادرسی در حقوق ایران و رویه قضایی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشجوی دکتری حقوق خصوصی، دانشگاه علوم قضایی، تهران، ایران
چکیده
در نظام حقوقی ایران، پذیرش دعوای اعسار از هزینه دادرسی توسط اشخاص حقوقی، به‌ویژه اشخاص حقوقی غیرتاجر، موضوعی اختلافی و کمتر مورد تحلیل حقوقی قرار گرفته است. در این زمینه، آنچه محل مناقشه قرار دارد اعسار از هزینه دادرسی است، نه اعسار از محکوم‌به؛ هرچند ماده ۱۵ قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی به‌ظاهر مانع پذیرش اعسار اشخاص حقوقی گردیده، اما با تحلیل منطوق و مفهوم ماده و نیز بررسی اصول کلی حقوقی، می‌توان چنین استنباط کرد که ممنوعیت مورد اشاره ناظر به محکوم‌به بوده و قابل تسری به هزینه‌های دادرسی نیست. از منظر حقوقی، نهاد اعسار مختص اشخاص حقیقی نبوده و ماهیت آن بر اساس نیازمندی به حمایت قضایی در صورت عدم تمکن مالی شکل گرفته است؛ امری که می‌تواند به اشخاص حقوقی نیز تسری یابد. مفاد قوانین آیین دادرسی مدنی نیز متضمن منع صریحی نسبت به اعسار اشخاص حقوقی نیست. افزون بر آن، پذیرش این دعوا از سوی نهادهای غیرانتفاعی و موسسات خیریه که فاقد درآمد مستمر هستند، منطبق با اصل دسترسی به محاکم و اصل عدالت قضایی تلقی می‌گردد. انکار حق طرح دعوای اعسار توسط این نهادها منجر به نقض حقوق بنیادین و مداخله در نظم عمومی خواهد بود. مطابق بررسی‌های صورت‌گرفته در این مقاله به روش تحلیلیتوصیفی و با تکیه بر منابع کتابخانه‌ای، آرای قضایی و نظریات مشورتی، نتیجه حاصل شده آن است که منع پذیرش اعسار از هزینه دادرسی توسط اشخاص حقوقی غیرتاجر فاقد مبنای استدلالی قوی بوده و با قواعد و اصول کلی حقوقی، از جمله حمایت قضایی همگانی، در تعارض است. در نتیجه، این اشخاص باید بتوانند به موجب وضعیت مالی خاص خود، دادخواست اعسار از هزینه دادرسی را تقدیم نمایند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


الف- کتاب­ها
1.      الأردبیلی، أحمد بن محمد (بی تا). مجمع الفائدة والبرهان فی شرح إرشاد الأذهان (ج ٨). قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
2.      الحائری، السید کاظم (1381). القضاء فی الفقه الإسلامی. قم:  مجمع الفکر الإسلامی
3.      الحلّی، علامة (بی تا). إرشاد الأذهان إلى أحکام الإیمان. قم: النشر الإسلامی التابعة لجماعة المدرّسین.
4.      الخوئی، السید أبو القاسم (بی تا). مبانی تکملة المنهاج. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
5.      سماواتی، حشمت اله (1402). اصول ورشکستگی مطالعه تحلیلی و نظری ورشکستگی بازرگانان حقیقی و شرکت های تجارتی در حقوق ایران، تهران، انتشارات مجمع علمی و فرهنگی مجد
6.      الکرکی، المحقق (بی تا). جامع المقاصد فی شرح القواعد. قم: مؤسسة آل البیت علیهم السلام.
7.      النراقی، المولى أحمد (بی تا). مستند الشّیعة (ج ١٧). قم: مؤسسة آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث.
ب- مقالات
8.      ادبی فیروزجائی, علی, آقاعباسی, رضا و خالوئی تفتی, سید سجاد (1401). «جایگاه هزینه دادرسی از منظر فقه امامیه، حقوق ایران و فرانسه». فصلنامه تمدن حقوقی, 5(11), 483502. doi: 10.22034/lc.2022.149753
9.      اصغرآقا, مهدی و حبیبیان, مهدی (1393). «بررسی اهلیت شخص حقوقی در فقه و حقوق». پژوهش نامه فقه اجتماعی, 2(4), 2750.
10.    آهنگران, سمیه, روستائی صدرآبادی, حمید, جعفری, نصرالله و ارژنگ, اردوان (1401). «اعتبارسنجی فقهی، حقوقی ورود غیرتاجر در قانون ورشکستگی ایران». مطالعات فقه اسلامی و مبانی حقوق, 16(46), 7799. doi: 10.22034/fvh.2021.11344.1401
11.    جنیدی, لعیا, اسکندری, حسن و فرجام, بهزاد (1396). «تأثیر ورشکستگی شرکت‌های مادر و تابعه بر یکدیگر با تدقیق در روابط و مسئولیت متقابل آنها». مطالعات حقوق خصوصی, 47(2), 231249.
12.    درویشوند, ابوالفضل, کدخدامرادی, کمال و فتاحی زفرقندی, علی (1400). «تضمینات حق دادخواهی در نظام جمهوری اسلامی ایران مبتنی بر نظرهای شورای نگهبان». فصلنامه دانش حقوق عمومی, 10(34), 2955. doi: 10.22034/qjplk.2021.235
13.    رضایی, علی و ملائی خاص, میلاد (1399). «توقف تاجر از پرداخت دیون در نظام حقوقی ایران و آمریکا». فصلنامه قضاوت, 20(102), 6385.
14.    زرگوش نسب, عبدالجبار, نظرپور, حمزه و نظرپور صمصامی, نادیا (1402). «بازجستی در مشروعیت هزینۀ دادرسی». فصلنامه دیدگاه‌های حقوق قضائی, 28(103), 127150. doi: 10.22034/jlvi.2024.1998693.0
15.    ساعتچی, علی و منتظر ابدی, فاطمه (1402). «مطالعه تطبیقی وضعیت حقوقی قراردادهای تاجر ورشکسته بعد از صدور حکم ورشکستگی». پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب, 10(4), 4972.
16.    سلیمانزاده, سمیرا  (1404). «شخصیت حقوقی ، تاریخچه، مبانی و آثار، با تاکید بر بررسی تطبیقی شرکتهای تجاری در نظام حقوقی ایران و حقوق نوشته (فرانسه و آلمان)». فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی, 8(26), 79-106. doi: 10.22034/law.2025.2045235.1480
17.    صافیان اصفهانی, احسان (1393). «بررسی دعوای شهرداری دائر بر اعسار از پرداخت هزینه‌ی دادرسی». نشریه تعالی حقوق.
18.    علی زاده, امیرحسین و علی زاده, قاسم (1396). «اثر قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی بر قواعد ورشکستگی اشخاص، دعوی اعسار آنها و معامله به قصد فرار از دین». فصلنامه قضاوت, 17(92), 103136.
19.    قسمتی تبریزی, علی  (1403). «اعسار دولت از هزینه دادرسی». مجله حقوقی دادگستری, 88(126), 35-60. doi: 10.22106/jlj.2024.2009755.5401
20.    محمدی, پژمان, احمدی, خلیل و کیانپوریان نژاد, میلاد (1402). «مناسبات میان هزینۀ دادرسی و اصول دادرسی منصفانه؛ مطالعۀ تطبیقی در حقوق ایران و انگلستان». مطالعات حقوق تطبیقی معاصر, 14(31), 221253. doi: 10.22034/law.2023.50910.3119
21.    محمدی, سام, جمشیدی, امید و جمشیدی, مادح (1398). «اثر دین مدنی (غیرتجارتی) در وقوع ورشکستگی». پژوهش‌های حقوقی, 18(40), 265296. doi: 10.48300/jlr.2020.104236
22.    ملک محمدی, شیرین و اسکینی, ربیعا (1401). «آثار ورشکستگی شرکت های اصلی بر وضعیت حقوقی شرکت های تابعه در شرکت های چند ملیتی و نحوه تصفیه آن (مطالعه تطبیقی با آنسیترال)». دوفصلنامۀ علمی حقوق تطبیقی, 9(1), 169192. doi: 10.22096/law.2022.121394.1631
23.    موسوی, سید عباس و فضلی جمور, یوسف (1403). آیین صدور و اجرای حکم ورشکستگی. دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق خصوصی, 1(2), 231-262. doi: 10.22034/jpl.2025.2039600.1110
24.    محسنی, حسن (1395). نوآوری‌های قانون نحوۀ اجرای محکومیت‌های مالی. پژوهش حقوق خصوصی, 4(15), 85-107. doi: 10.22054/jplr.2016.4458