دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق خصوصی

دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق خصوصی

از اذن تا ولایت؛ نقدی بر «دکترین عدم امکان اقدام شخصی موکل در موضوع وکالتِ بلاعزل»، با رویکردی تحلیلی انتقادی به رویه قضایی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش آموخته کارشناسی ارشد حقوق خصوصی دانشگاه علامه طباطبایی
2 استادیار گروه حقوق خصوصی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران
10.22034/jpl.2026.2087929.1313
چکیده
پژوهش حاضر با بهره‌گیری از روش توصیفی-تحلیلی و رویکردی بنیادی-کاربردی، به بررسی امکان انجام موضوع وکالت یا اقدام منافی با آن از سوی موکل و اثر آن بر انفساخ وکالت بلاعزل از منظر فقه امامیه و حقوق ایران، با تأکید بر رویه قضایی، می‌پردازد. پرسش اساسی این است که آیا در وکالت بلاعزل، همانند وکالت قابل‌فسخ، موکل می‌تواند با واقع‌ساختن مورد وکالت یا مبادرت به عملی مغایر با آن، زمینه انحلال وکالت را فراهم آورد یا از طریق ضم وکیل، از اختیار وکیل نخست بکاهد یا اینکه در این قسم از وکالت‌نامه‌ها، به‌دلیل غیرقابل عزل بودن وکیل، موکل به‌طور غیرمستقیم نیز نمی‌تواند موجب منتفی‌شدن وکالتِ وکیل شود و یا اینکه در این زمینه باید بین مصادیق گوناگون وکالت تفاوت گذاشت؟ وانگهی، آیا نظریه عدم امکان دخالت موکل در موضوع وکالت بلاعزل، این نهاد را از ماهیت اذنی و نیابتی آن خارج نمی‌سازد و به اعطای ولایت به دیگری (وکیل) نزدیک نمی‌کند؟ بررسی مبانی فقهی، دکترین حقوقی و آرای محاکم نشان می‌دهد که درباره اختیار موکل در انجام مورد وکالت یا عمل منافی با آن در وکالتنامه‌های بلاعزل، اختلاف‌نظر جدی وجود دارد. با این‌حال، اختیار موکل در این زمینه با جوهره وکالت و اراده موکل سازگارتر است و اطلاق ماده 683 ق.م. نیز آن را تأیید می‌کند؛ مگر اینکه موکل به‌صراحت یا به‌دلالت قراین و اوضاع و احوال، اختیار خود را محدود یا ساقط نموده باشد. با وجود این، در «وکالت معطی حق»، موکل نمی‌تواند خود مبادرت به انجام موضوع وکالت یا عملی برخلاف آن نماید یا با ضم وکیل، محدوده اختیارات وکیل قبلی را کاهش دهد. بر این‌اساس، پیشنهاد می‌شود که افزون بر اقدام قانونگذار در اصلاح ماده 683 ق.م. یا افزودن تبصره‌ای به آن، رویه قضایی در وکالت‌های نیابتی، ولو به‌صورت غیرقابل عزل، برخلاف وکالت‌های معطی حق، اصل را بر امکان اقدام موکل بداند و موارد ممنوعیت را نیازمند اثبات شمارد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

الف- منابع فارسی
1- کتاب‌ها
1. امامی، سید حسن. (۱۴۰۲ش). حقوق مدنی، جلد دوم، چاپ سی‌ام. تهران: اسلامیه.
2. بازگیر، یدالله. (۱۳۹۱ش). قانون مدنی در آئینه آراء دیوان عالی کشور؛ وکالت و عقد ضمان و احکام راجع به آنها، چاپ اول، تهران: فردوسی.
3. جعفری لنگرودی، محمدجعفر. (1387ش). رهن و صلح، چاپ سوم، تهران: گنج دانش.
4. صفایی، سیدحسین و جواهرکلام، محمدهادی. (1400). حقوق مدنی پیشرفته، جلد نخست، تضمین‌های دین، چاپ دوم، تهران: شرکت انتشار.
5. صفایی، سیدحسین و جواهرکلام، محمدهادی. (۱۴۰۱ش) . حقوق مدنی پیشرفته، جلد دوم: نمایندگی و امانت، چاپ سوم، تهران: شرکت سهامی انتشار.
6. صفایی، سیدحسین و جواهرکلام، محمدهادی. (۱۴۰4ش). عقود معین: قراردادهای غیرمعاوضی، چاپ دوم، تهران: سهامی انتشار.
7. عدل، مصطفی. (۱۳۸۵ش). حقوق مدنی، چاپ دوم، تهران: طه.
8. کاتوزیان، ناصر. (1385). درس‌هایی از عقود معین، جلد دوم، چاپ نهم، تهران: گنج دانش.
9. کاتوزیان، ناصر. (۱۴۰۳ش). عقود معین، جلد نخست: عقود اذنی وثیقه‌های دین، چاپ هفتم، تهران: گنج دانش.
10. کاتوزیان، ناصر. (۱۴۰۳ش). قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی، چاپ شصت‌وششم، تهران: میزان.
11. کاشانی، سید محمود. (۱۴۰۲ش). قراردادهای ویژه، چاپ سوم، تهران: میزان.
12. مدنی، سید جلال‌الدین، حقوق مدنی، ج5: عقود معین، چ5، تهران، انتشارات پایدار، 1388.
2- مقاله‌ها و پایان‌نامه‌ها
13. آیت‌اللهی، محمدصادق. (1378ش). «بررسی قبول وکیل در اسناد وکالت»، ماهنامه کانون، ش14، ص87-95.
14. باقری، سعید. (1401)ش. «وکالت بلاعزل؛ دربارۀ بطلان و اعتبار شرط «سلب حق عزل وکیل»»، دو فصلنامه نقد و تحلیل آراء قضایی، دوره 1، شماره 2، 1401، ص 100-124. doi: 10.22034/analysis.2023.701504
15. جاور، حسین، نوری، حسین و اسدی، اباذر. (1399ش). «بررسی اشتراط تعهد بر عدم اقدام منافی با مورد وکالت بلاعزل»، پژوهش‌های فقهی، دوره 16، ش1، ص149-171.
16. جواهرکلام، محمدهادی. (1403ش). «ضرورت رعایت مصلحت موکل در وکالت عام و وضعیت حقوقی معاملۀ وکیل؛ نقد و تحلیل رأی وحدت رویه شمارۀ 847 مورخ 1403.02.25 هیئت عمومی دیوان‌عالی کشور»، پژوهش حقوق خصوصی. دوره 12، شماره 47 ، ص69-120.
17. جواهرکلام، محمدهادی، و غلامحسینی، عرفان. (1405ش). «ساماندهی نظریه وکالت معطی حق؛ با نگاهی به رویه قضایی»، مجله مطالعات حقوقی، دوره 18، شماره 1، ص 443-482.
18.  جواهرکلام، محمدهادی، و نوری، عرفان.(1404). « »، دو فصلنامه نقد و تحلیل آراء قضایی، دوره4، شماره 8، ص 152-185. doi: 10.22034/analysis.2025.2076681.1140
19. دلیرج، امید. (۱۳۹۷ش). «ضم وکیل در وکالت بلاعزل زوجه»، موسسه آموزش عالی طبرستان.
20. عابدی، محمد و ساعتچی، علی. (1396ش). «تحلیل فقهی و حقوقی مفهوم و آثار ضم وکیل»، مطالعات فقه و حقوق اسلامی، دوره 9، ش16، ص247-264.
21. عابدی، محمد؛ ساعتچی، علی، و جاویدی، فرزاد. (1393ش). «وکالت در مقام بیع»، پژوهش حقوق خصوصی، ش8، ص101-119.
22. عباس‌آبادی، مجید، و رضایی، پرویز. (1391ش). «آثار وکالت بلاعزل بر روابط موکل و وکیل»، تحقیقات حقوقی آزاد، دوره 5، ش17، ص136-165.
23. غلامحسینی، عرفان. (1403ش). تحلیل وکالت معطی حق با تاکید بر آرای قضایی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد حقوق خصوصی، دانشگاه علامه طباطبایی، با راهنمایی دکتر محمدهادی جواهرکلام.
24. قاسم‌زاده، سیدمرتضی. (1375ش). «وکالت بدون فسخ (وکالت بلاعزل و وکالت بدون استعفا)»، دیدگاه‌های حقوق قضایی، ش3، ص99-134.
25. کریمی، عباس، و جواهرکلام، محمدهادی. (1391ش). «تلاشی برای ساماندهی نظریه عدم نفوذ مراعی»، دیدگاههای حقوق قضایی، ش58، ص157-188.
26. کریمی، عباس و جواهرکلام، محمدهادی. (1396ش). «وضعیت حقوقی مراعی، به عنوان وضعیتی در عرض صحت، بطلان و عدم نفوذ»، مطالعات حقوق خصوصی، دوره 47، ش4، ص683-702.
27. ناظمی، صابر. (1390ش). «ضم وکیل»، ماهنامه کانون سردفتران و دفتریاران، سال 53، ش125، ص64-69.
2- آرای قضایی
28. دادنامه شماره 9509970910000387 مورخ 1395.05.25 از شعبه 27 دیوان عالی کشور.
29. دادنامه شماره 9609970910700526 مورخ 1396.05.21 از شعبه 34 دیوان عالی کشور.
30. دادنامه شماره 9409970220800334 مورخ 1394.04.20 از شعبه 8 دادگاه تجدیدنظر استان تهران.
31. دادنامه شماره 9409970221000815 مورخ 1394.07.18 از شعبه 10 دادگاه تجدیدنظر استان تهران.
32. دادنامه شماره ۹۱۰۱۱۸۴ مورخ 27/10/1391 از شعبه ۲۹ دادگاه تجدیدنظر استان تهران.
33. دادنامه شماره 9409970270400813 مورخ 1394.07.18 از شعبه 59 دادگاه تجدیدنظر استان تهران.
34. دادنامه شماره 9409982218200086 مورخ 1394.12.16 از شعبه 56 دادگاه تجدیدنظر استان تهران.
35. دادنامه شماره 9309980210200488 مورخ 1394.05.07 از شعبه 62 دادگاه تجدیدنظراستان تهران.
36. دادنامه شماره ۹۱۰۷۹۰  مورخ 03/11/1391 از شعبه ۶۳ دادگاه تجدیدنظر استان تهران.
37. دادنامه شماره ۱۴۰۱۰۷۳۹۰۰۰۱۶۵۵۱۷۰ مورخ ۳۱/0۵/۱۴۰۱ از شعبۀ 6 دادگاه عمومی حقوقی شهرستان اردبیل.
38. دادنامه شماره 195 مورخ 1394.05.04 از شعبه 2 دادگاه عمومی حقوقی لواسانات.
39. دادنامه شماره 35 مورخ 1394.01.30 از شعبه 47 دادگاه عمومی حقوقی تهران دادگاه.
40. دادنامه شماره ۴۷۲ مورخ 5/8/1366 شعبۀ 2 دادگاه حقوقی یک باختران.
41. دادنامه شماره ۹۰۰۶۱۰ از شعبه ۱۵۶ دادگاه عمومی حقوقی تهران.
42. دادنامه شماره 930540 مورخ 1393/7/26 از شعبه 3 دادگاه عمومی حقوقی تهران.
43. دادنامه شماره 93074 مورخ 30/01/1393 از شعبه 148 دادگاه عمومی حقوقی تهران.
44. دادنامه شماره 940030 مورخ 1394.01.19 از شعبه 215 دادگاه عمومی حقوقی تهران.
ب- منابع عربی
45. اصفهانی، ابوالحسن. (1422ق). وسیلة النجاة، چاپ اول، قم: مؤسسه نشر آثار امام خمینی(ره).
46. البدیرات، محمداحمد. (2008م). «النظام القانونی للوکالة ببیع المال غیرالمنقول»، مجلة البلقاء للبحوث والدراسات، 12 (2)، 74-13.
47. بصری بحرانی، محمدأمین. (۱۴۱۳ق). کلمة التقوى، جلد ششم، چاپ اول، قم: مطبعه مهر.
48. حسینی عاملی، محمدجواد. (۱۴۱۹ق). مفتاح الکرامة، جلد بیست ویکم، چاپ اول، قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
49. حکیم (طباطبایى)، سیدمحسن. (1410ق). منهاج الصالحین، جلد دوم، بیروت: دار التعارف للمطبوعات.
50. حلی(علامه)، حسن. (۱۴۱۰ق). إرشاد الأذهان، جلد اول، قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
51. حلی(علامه)، حسن. (۱۴۱۳ق). قواعد الأحکام، جلد دوم، چاپ اول، قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
52. حلی(علامه)، حسن. (1414ق). تذکرة الفقهاء، جلد پانزدهم، چاپ اول، تهران: مکتبة المرتضویة.
53.  حلی(علامه)، حسن. (۱۴۲۰ق). تحریر الأحکام، جلد سوم، قم: مؤسسة الإمام الصادق(ع).
54. حلی(محقق)، جعفر. (۱۴۰۸ق). شرائع الإسلام، جلد دوم، قم: اسماعیلیان.
55.  خمینی، روح‌الله. (بی‌تا). تحریرالوسیلۀ، جلد دوم، تهران: مؤسسه نشر آثار امام خمینی(ره).
56.  خویی، سیدابوالقاسم. (۱۴۱۰ق). منهاج الصالحین، جلد دوم، قم: مدینة العلم.
57. روحانی، سیدمحمدصادق. (۱۴۳۵ق). فقه الصادق(ع)، جلد بیستم، قم: آیین دانش.
58. سبزواری، سیدعبدالأعلی. (1413ق). مهذب الأحکام، جلد بیست و یکم، چاپ اول، قم: دارالتفسیر.
59. سیستانی، سیدعلی. (۱۴۱۵ق). منهاج الصالحین، جلد دوم، قم: مکتب آیت‌الله العظمی سیدعلی سیستانی.
60. طباطبایی حکیم، سیدمحمدسعید. (۱۴۳۳ق). منهاج الصالحین، جلد دوم، قم: دار الهلال.
61. طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم. (1414ق). تکملة العروة الوثقى، جلد اول، قم: مکتبة الداوری.
62. طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم. (1415ق). سؤال و جواب، تهران: مرکز نشر العلوم الإسلامی.
63. عاملی کرکی(محقق ثانى)، علی. (1414ق). جامع المقاصد، جلد هشتم، چ2، قم: مؤسسه آل‌البیت(ع).
64. عاملی(شهید ثانی)، زین‌الدین. (۱۴۱۰ق). الروضة البهیة، جلد چهارم، چاپ اول، قم: مکتبة الداوری.
65. عاملی(شهید ثانی)، زین‌الدین. (۱۴۱۳ق). مسالک الأفهام، جلد پنجم، قم: بنیاد معارف اسلامی.
66. فیض کاشانی، محمد. (۱۴۰۱ق). مفاتیح الشرائع، جلد سوم، قم: مجمع الذخائر الإسلامیة.
67. کاشف‌الغطاء(نجفی)، محمدحسین. (۱۳۶۶ق). وجیزة الأحکام، جلد سوم، نجف: مؤسسة کاشف‌الغطاء.
68. مصطفوی، سیدمحمدکاظم. (۱۴۰۶ق). فقه المعاملات، چاپ اول، ریاض: دارالمریخ.
69. مغنیه، محمدجواد. (۱۴۲۱ق). فقه الإمام جعفر الصادق(ع)، جلد چهارم، قم: ناشران حوزوی.
70. نجفی، شیخ‌محمدحسن. (1404ق). جواهرالکلام، جلد بیست و هفتم، چاپ هفتم، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.