دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق خصوصی

دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق خصوصی

اصل تفسیر اخلاقی مقررات قانونی حقوق خانواده و کارکرد آن در دادرسی با مطالعه موردی ادعای نشوز

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره)
10.22034/jpl.2026.2087227.1308
چکیده
چکیده

این پژوهش با هدف تبیین کاربست رویکرد «تفسیر اخلاقی مقررات حقوق خانواده» و آثار آن در فرآیند دادرسی، به ویژه در دعاوی مرتبط با ادعای نشوز، انجام شده است. پیش‌فرض بنیادین مقاله آن است که روابط زوجین، برخلاف روابط قراردادی معمول، ماهیتی عاطفی، اخلاقی و انسانی دارند و مداخله حقوقی در این حوزه باید با رویکردی محدودکننده و متناسب با ماهیت این نهاد صورت گیرد. بر این اساس، تفسیر مقررات خانواده در موارد ابهام یا قابلیت برداشت‌های متفاوت، باید به گونه‌ای انجام شود که ضمن حفظ کارکرد حمایتی حقوق، از تبدیل اختلافات عاطفی و اخلاقی به تعارضات حقوقی گسترده پیشگیری کند. مطالعه موردی ادعای نشوز نشان می‌دهد که اتخاذ این رویکرد می‌تواند به اصلاح و انسجام‌بخشی به تحلیل‌های دادرسی بیانجامد. در این چارچوب، بار اثبات نشوز بر عهدۀ مدعی آن قرار می‌گیرد؛ زیرا اصل بر صحت روابط زوجیت و انجام وظایف متقابل است و اثبات خلاف آن نیازمند دلیل مثبت می‌باشد. همچنین، تحقق نشوز مستلزم فراهم بودن مقدمات واقعی زندگی مشترک از سوی زوج و فقدان موانع قانونی همچون حق حبس یا خوف ضرر است. افزون بر این، ارزیابی حسن‌نیت زوج در طرح دعوای تمکین، توجه به وضعیت واقعی روابط زوجین و پرهیز از صدور احکام غیرمنجز یا تشدیدکننده تعارضات، از لوازم این رویکرد به شمار می‌رود. تفسیر مضیّق مفهوم «وظایف زوجیت» در ماده 1108 قانون مدنی نیز از پیامدهای مهم آن است؛ به نحوی که تنها امتناع از انجام تکالیف الزام‌آورِ مرتبط با روابط زناشویی می‌تواند موجب سقوط نفقه گردد. یافته‌های مقاله نشان می‌دهد که پذیرش اصل تفسیر اخلاقی مقررات خانواده می‌تواند با تحدید قلمرو ضمانت‌اجراهای حقوقی، از حقوقی‌سازی افراطی روابط زوجین جلوگیری کرده و به تقویت نقش اخلاق، مدارا و تعامل انسانی در حل‌وفصل اختلافات خانوادگی یاری رساند. این پژوهش با روش توصیفی- تحلیلی و با اتکا به بررسی منابع فقهی، مقررات قانونی و رویه قضایی انجام شده است. نوآوری مقاله در آن است که با ارائه چارچوبی تفسیری مبتنی بر ملاحظات اخلاقی، راهکاری برای سامان‌دهی تحلیل‌های قضایی در دعاوی مرتبط با حقوق خانواده از جمله دعاوی مبتنی بر ادعای نشوز پیشنهاد می‌کند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

الف) منابع فارسی
قرآن کریم (1384). ترجمۀ الهی قمشه‌ای، مهدی. قم: دارالغدیر.
1. امامی، حسن؛ صفایی، سیدحسین (1403). حقوق خانواده. تهران: میزان. چاپ شصت‌ویکم.
2. زاهدیان تجنکی، مهران؛ پیروز پیمان، زهره (1404). ارکان دعاوی حقوقی در پرتو رویه قضایی، ج۱. تهران: جنگل. چاپ بیست‌وسوم.
3. محقق داماد، مصطفی (1393). بررسی فقهی حقوق خانواده (نکاح و انحلال آن). تهران: مرکز نشر علوم اسلامی. چاپ هفدهم.
4. امامی، حسن (1370). حقوق مدنی، ج۴. تهران: کتابفروشی اسلامیه.
5. طاهری، حبیب‌الله (1418 هـ.ق). حقوق مدنی، ج۳. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین. چاپ دوم.
6. کاتوزیان، ناصر (1378). حقوق مدنی خانواده. تهران: انتشارات بهمن برنا.
7. زاهدی، عاطفه (1390). مجموعه قوانین و مقررات خانواده: قانون حمایت خانواده و آیین‌نامه اجرایی. تهران: جاودانه: جنگل.
8. کریمی‌نیا، محمدمهدی؛ پاکدل، میترا؛ انصاری‌مقدم، مجتبی (1400). نگاهی فقهی به مواد 1108 و 1104 قانون مدنی در رابطه بین نشوز و تمکین. مجلۀ دستاوردهای نوین در مطالعات علوم انسانی، 4(39).
9. مرتاضی، احمد؛ مقدسی، سمیه (1404). توافق‌پذیری حضانت کودک در حقوق کانادا و ایران. فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی، 8(29): 141-170.doi: 10.22034/law.2025.2060477.1648
10. عامری ثانی، امیرکیا؛ حاجی‌زاده، امیرحسین؛ صاحبکار خراسانی، سید محمد؛ سجادی، سید علی (1404). ضمانت اجرا در حقوق و سیاست‌گذاری عمومی؛ مطالعه موردی ماده نخست «قانون الزام به ثبت رسمی معاملات اموال غیرمنقول» مصوب 1403. دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق خصوصی، 2(4): 73-117. Doi: 10.22034/jpl.2025.2060263.1209
11. مهاجری، مریم (1400). تحلیل فقهی ـ حقوقی قاعده لاضرر در رفع ضرر ناشی از تمکین و نشوز زوجه. مطالعات راهبردی زنان، 23(91): 71-87.
12. موسوی بجنوردی، سیدمحمد؛ محمدعلی میرزایی، طاهره (1397). تأثیر زمان و مکان بر نشوز زوجه و ضمانت اجرایی آن با تکیه بر آرای امام خمینی(س). پژوهشنامه متن، 20(79).
13. صادقی، محمدمهدی (1397). ارتباط نفقه و تمکین در قانون مدنی. مجلۀ علمی‌تخصصی حقوقی دانشگاه اصفهان، 5(6).
14. اسماعیلی‌فلاح، مرضیه؛ شاکری گلپایگانی، طوبی؛ غروی نائینی، نهله (1401). چالش‌های انگاره مطلق‌بودن تمکین زوجه: موردکاوی زنان شاغل از منظر فقه امامیه. مطالعات تطبیقی فقه و اصول مذاهب، 5(2).
15. ابهری، حمید؛ صفایی، محمدصالح (1391). موارد موجه عدم تمکین زوجه در حقوق ایران. پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی، 9(30): 11-30.
16. احمدیه، مریم؛ اسحاقی، محمد (1395). تطورات مفهوم نشوز در ادوار مختلف فقه شیعه. مطالعات زن و خانواده، 4(1).
17. معین‌زاده میرحسینی، سیدمحسن (1399). عوامل سقوط نفقه زوجه در حقوق ایران و فقه اسلامی. پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشکدۀ حقوق و الهیات، دانشگاه شهید باهنر کرمان. استاد راهنما: دکتر علی عارفی مسکونی؛ استاد مشاور: دکتر محمدرضا امیرمحمدی.
18. سامانه ملی آرای قضایی (سال رویت: 1404). قابل‌دسترس در: www.ara.jri.ac.ir (آرای قضایی استفاده شده در متن مقاله از این منبع اینترنتی استخراج شده است)
19. پایگاه مدرسه فقاهت (سال رویت: 1404). قابل‌دسترس در: www.lib.eshia.ir
20. پایگاه روزنامه رسمی جمهوری اسلامی ایران (سال رویت: 1404). قابل‌دسترس در: www.rrk.ir (جهت دسترسی به متن قوانین و نظریات مشورتی)
 
ب) منابع عربی
21. عاملی، محمد بن مکی (شهید اول) (1410 هـ.ق). اللمعة الدمشقیة فی فقه الإمامیة، ج۱. بیروت: دار التراث / الدار الإسلامیة. چاپ اول. تحقیق: محمدتقی مروارید و علی‌اصغر مروارید.
22. عاملی، زین‌الدین بن علی (شهید ثانی) (1412 هـ.ق). الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، ج۲. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم. چاپ اول.
23. عاملی، زین‌الدین بن علی (شهید ثانی) (1413 هـ.ق). مسالک الأفهام إلى تنقیح شرائع الإسلام، ج۷. قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة. چاپ اول.
24. نجفی، محمدحسن (1404 هـ.ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، ج۳۱. بیروت: دار إحیاء التراث العربی. چاپ هفتم.
25. خمینی، سیدروح‌الله موسوی (1401 هـ.ق). تحریر الوسیله، ج۲. قم: مؤسسه مطبوعات دارالعلم. چاپ اول.
26. انصاری، مرتضی بن محمد امین (1415 هـ.ق). کتاب النکاح. قم: کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری. چاپ اول.
27. نراقی، احمد بن محمدمهدی (1415 هـ.ق). مستند الشیعة فی أحکام الشریعة، ج۱۶. قم: مؤسسه آل‌البیت علیهم‌السلام. چاپ اول.
28. اصفهانی، سیدابوالحسن (1422 هـ.ق). وسیلة النجاة (مع حواشی الإمام الخمینی)، ج۳. قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی قدس سره. چاپ اول.
29. لنکرانی، محمد فاضل مهدوی (1421 هـ.ق). تفصیل الشریعة فی شرح تحریر الوسیلة النکاح، ج۱. قم: مرکز فقهی ائمه اطهار علیهم‌السلام. چاپ اول.
30. شیرازی، سیدصادق حسینی (1425 هـ.ق). التعلیقات على شرائع الإسلام، ج۱. قم: انتشارات استقلال. چاپ ششم.
31. صافی گلپایگانی، لطف‌الله (1416 هـ.ق). هدایة العباد، ج۲. قم: دارالقرآن الکریم. چاپ اول.
32. زنجانی، سیدموسی شبیری (1419 هـ.ق). کتاب نکاح، ج۲۵. قم: مؤسسه پژوهشی رای‌پرداز. چاپ اول.
33. صیمری، مفلح بن حسن (1420 هـ.ق). غایة المرام فی شرح شرائع الإسلام، ج۳. بیروت: دارالهادی. چاپ اول.
34. عاملی، محمد بن علی موسوی (1411 هـ.ق). نهایة المرام فی شرح مختصر شرائع الإسلام، ج۱. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین. چاپ اول.
35. حرّ عاملی، محمد بن حسن (1409 هـ.ق). وسائل الشیعة، ج۲۱. قم: مؤسسه آل‌البیت علیهم‌السلام. چاپ اول.
36. حکیم، سید محسن (۱۴۰۴ هـ.ق). مستمسک العروة الوثقی، ج۱. قم: انتشارات کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی. چاپ اول.
37. بحرالعلوم، سید محمد (۱۴۰۳ هـ.ق). بلغة الفقیه، ج۳. تحقیق و تعلیق: آل بحرالعلوم، سید حسین بن سید محمدتقی. تهران: منشورات مکتبة الصادق. چاپ چهارم.
38. شاهرودی، سیدمحمود هاشمی‌(سرپرست) (1417 هـ.ق). معجم فقه الجواهر، ج۶. بیروت: الغدیر للطباعة و النشر و التوزیع. چاپ اول.
39. کلینی، محمد بن یعقوب (1398 هـ.ش). الکافی، ج۵. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
40. ترمذی، محمد بن عیسی (1436 هـ.ق). سنن الترمذی (پنج جزء در یک مجلد). قم: العصریة. چاپ اول.