دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق خصوصی

دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق خصوصی

ملاک تأثیر اکراه در عقود و قراردادها، چالشی جدی در ماده 202ق.م. پژوهشی تطبیقی در فقه امامیه، حقوق ایران، حقوق کشورهای اروپائی، و اصول قراردادهای تجاری بین المللی «Unidroit»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
سیدمحمدحسن مومنی
استادیار گروه فقه و حقوق، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران.
10.22034/jpl.2025.2072154.1242
چکیده
اراده و اختیار نقشی جدی در حوزه مسئولیت ایفا می‎کند و تحت تأثیر اکراه با اختلال مواجه می‎شود. اختلال اراده با نقض قصد و اختیار، و یا انتفای رضایت اتفاق می‎افتد. این عامل می‎تواند در حقوق خصوصی، قراردادها و احکام وضعی یا در ساحت حقوق جزا، جرائم و محرّمات شرعی شکل بگیرد. مادة202 ق.م. اکراه را بسان حقوق کیفری منظور داشته و عنصر عدم تاب آوری را در تحقق و تأثیر آن شرط دانسته است. در حالی که در حقوق قراردادها و احکام وضعی آنچه حقیقت اکراه را شکل داده و سبب تأثیر آن می‎شود همان عامل فشار و تهدید و تحمیل در حدی است که رکن رضایت را مخدوش و اراده را از این جهت مختل سازد و هیچ ضرورت و نیازی دیده نمی‎شود که عنصر عدم تاب آوری را شرط تحقق اکراه معرفی کنیم و از این جهت رویکرد قانون مدنی با چالش جدی روبه رواست. این پژوهش با مطالعه تطبیقی در فقه امامیه، حقوق ایران، حقوق کشورهای اروپائی، و اصول قراردادهای تجاری بین المللی، با شیوه تحلیلی- توصیفی نظریه تمایز اکراه در حوزه حقوق قراردادها از حوزه جزائی را بنیان نهاده و ملاک اکراه را در حقوق قراردادها بر صرف نقض رضایت دانسته و لحاظ عنصر «عدم تاب آوری» را در تحقق آن ضروری نمی‎داند و ماده 202 قانون مدنی را گرفتار نوعی خلط حوزه حقوق کیفری با حوزه حقوق خصوصی و عرصه قراردادها دانسته است. بنابراین، از منظر حقوق خصوصی و حقوق قراردادها، طرفی که از سوی دیگری مورد آسیب و فشار عاطفی و روانی است به نوعی قربانی «اکراه و اجبار» شده و فاقد رضایت بوده است و قرارداد شکل گرفته توسط وی کامل و نافذ نیست. اما در حقوق جزا و محرمات شرعی، برای تحقق اکراه و تأثیرش در رفع مسئولیت کیفری، عنصر «عدم امکان تاب آوری و مقاومت» در برابر جرم و حرام امری ضروری است و صرف عدم رضایت و ناخوشایندی برای رفع مسئولیت کیفری و پرهیز از ارتکاب حرام شرعی کافی نیست.
کلیدواژه‌ها
اکراه
اراده
اختیار
قصد
رضایت
تاب آوری
قرارداد
موضوعات
  1. Abdollahi, Hamideh. (2004). "Rule of Duress, Islamic Studies”, No. 64, pp. 61-90.(in Persian).
  2. Allameh Hilli, Hasan ibn Yusuf. (1995). “Tazkirah al-Fuqaha”, 1st edition, Qom: Ahl al-Bayt (AS) Institute. (in Arabic).
  3. Amini, Mansour, Akbar Asnlou. (2020). "Comparative Study of Duress Arising from Abuse of Dependency in French and Iranian Law," Journal of Private Law, University of Tehran, No. 37, pp. 301-326.(in Persian).
  4. Anne, Ruff. (2011). “Rules of English Contract Law from the Perspective of Judicial Practice”, translated by Seyyed Mahdi Mousavi, 2nd edition, Tehran: Mizan.(in Persian).
  5. Ansari, Sheikh Morteza. (1995). “Al-Makasib”, 1st edition, Qom: World Congress of Sheikh.(in Arabic).
  6. Ardabili, Mohammad Ali. (2017). “Public Criminal Law”, 48th edition, Tehran: Mizan.(in Persian).
  7. Bozorgmehr, Amir Abbas. (2017). “Comprehensive Commentary on Comparative Obligations Law”, 1st edition, Tehran: Justice University.(in Persian).
  8. Charman, Mary. (2007)."Contract Law", Fourth edition, Published by Willan Publishin. Published simultaneously in the USA and Canada by Willan Publishing .UK.
  9. Farahzadi, Ali Akbar. (1999). "The Effect of Duress in Sale Contracts," Articles and Reviews, University of Tehran, No. 66, pp. 69-84.(in Persian).
  10. Goldouzian, Iraj. (2020). “Public Criminal Law of Iran”, 17th edition, Tehran: University of Tehran.(in Persian).
  11. Hoshamandi, Sajad; Qanavati, Jalil; and Hosseinzadeh, Javad. (2023). "Comparative Study of the System of Property Transfer of Real Estate in Iranian and German Law, Comparative Law Research”, Vol. 27, No. 30, pp. 113-136.(in Persian).
  12. Jafari Langarudi, Mohammad Jafar. (2009). “Al-Far”, 2nd edition, Tehran: Ganj Danesh.(in Persian).
  13.  Jean-Baptiste Racine, Laura Sautonie-Laguionie, Aline Tenenbaum and Guillaume Wicker. (2008). "European Contract Law", European law publishers.
  14. Kalantari, Hamid Reza; Shams Nateri, Mohammad Ebrahim; Haji Deh Abadi, Ahmad. (2019). "Punishment of Third Party Duress in Crimes Subject to Hadd Studies in Islamic Jurisprudence and Law”, pp. 249-278.(in Persian).
  1. Karimi, Hediyeh; Karimi, Abbas. (2024). "Analysis of the Intent and Consent of the Parties Regarding Imposed Conditions in Contracts (Comparative Study in Iranian and French Law)," Biannual Journal of Research and Development in Private Law, Vol. 1, No. 2, pp. 157-179. doi: 10.22034/jpl.2025.2052141.1189(in Persian).
  1. Katouzian, Naser. (2008). “Civil Law in the Current Legal Order”, 17th edition, Tehran: Mizan.(in Persian).
  2. -------, ------. (2009 ). “General Rules of Contracts”, 8th edition, Tehran: Public Publishing Company.(in Persian).
  3. Khoei, Seyyed Abolqasem. (1991). “Misbah al-Usul”, edited by Seyyed Mohammad Sarour Fazel Behesudi, 2nd edition, Qom: Davari.(in Arabic)
  4. ------, -------. (1992). “Misbah al-Fiqahah”, edited by Mohammad Ali Tawhidi, 3rd edition, Qom: Vejdani Publications. (in Arabic).
  5. ------, -------. (2001). “Mabani Takmileh al-Minhaj”, Volume 42 of the Encyclopedia, 1st edition, Qom: Institute for Reviving Works. (in Arabic).
  6. KÖTZ, HEIN. (2017). "European Contract Law", translated from the German by GILL MERTENS and TONY WEIR, Second Edition, Second Edition, OXFORD UNIVERSITY PRESS.
  7. Muhaqqiq Thani, Ali. (1995). “Jami' al-Maqasid”, 2nd edition, Qom: Ahl al-Bayt (AS) Institut. (in Arabic).
  8. Oudah, Abdul Qadir. (n.d.). “Al-Tashri' al-Jinai al-Islami”, no publisher, no date, Beirut: Dar al-Kitab al-Arabi. (in Arabic).
  9. Principles of International Commercial Contracts, Published by the International Institute for the Unification of Private Law "UNIDROIT". (2016). Rome.
  10. Rajabi, Abdullah. (2025). "Rules Governing the Regulation of Relationships Between Persons on the Internet," Journal of Research and Development in Private Law, Vol. 2, No. 3, pp. 114-141. . doi: 10.22034/jpl.2025.721265  (in Persian).
  11. Riahi, Mohammad. (2023). "Comparative Study of the Effects of Mistake in Contracts and Its Foundations in Iranian and French Law," Quarterly Journal of Comparative Research, Vol. 27, No. 4, pp. 168-199.(in Persian).
  12. Sabzevari, Seyyed Abd al-Ali. (1994). “Muhazzab al-Ahkam fi Bayān al-Halal wa al-Haram”, 4th edition, Qom: Al-Manar Institute. (in Arabic).
  13. Sanahouri, Abdul Razzaq. (1945). “Masadir al-Haq”, 1st edition, Beirut: Dar Iḥya al-Turath al-Arabi and the Arab History Institute. (in Arabic).
  14. Shaheed Awwal, Mohammad. (1996). “Al-Durus”, 2nd edition, Qom: Islamic Seminary. (in Arabic).
  15. Shaheed Thani, Zain al-Din. (1990). “Al-Rawdat al-Bahiyyah”, 1st edition, Qom: Davari. (in Arabic).
  16. ------, ------. (1994). “Masalik al-Afham”, 1st edition, Qom: Ma'arif Institute. (in Arabic).
  17. Shahidi, Mehdi. (2012). “Law of Obligations”, 17th edition, Tehran: Majd.(in Persian).
  18. Shuariyan, Ebrahim. (2014). “Law of Obligation”«, 1st edition, Tehran: Shahr Danesh.(in Persian)
  19. Sheikh Hurr Amili, Mohammad. (1998). “Tafsil Wasail al-Shi'ah”, 1st edition, Qom: Ahl al-Bayt (AS) Institute. (in Arabic).
  20. Sheikh Tusi, Mohammad ibn Hasan. (1999). “Al-Mabsut”, 3rd edition, Tehran: Mortezaviyeh. (in Arabic).
  21. Study Group on a European Civil Code and the Research Group on EC Private Law, Principles, Defi nitions and Model Rules of European Private Law, Draft-Comon Frame of Reference for a European Private Law (DCFR). (2009). European law publishers, Munich.