دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق خصوصی

دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق خصوصی

تحلیل شرط مطابقت ایجاب و قبول از ناحیه شروط ضمن عقد

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دکتری حقوق خصوصی دانشگاه اصفهان
چکیده
فقهای امامیه و حقوقدانان اراده انشایی را علت ایجاد موجود اعتباری دانسته و تخلف معلول (عقد) از علت (قصد) را غیرممکن می‌دانند. از این‌رو قاعده «العقود تابعه للقصود» را مطرح کرده‌اند. تبعیت عقد از قصد را می‌توان از زوایای گوناگونی مورد بررسی قرار داد؛ از جمله از ناحیه موضوع عقد، آثار آن، طرفین قرارداد و شروط ضمن عقد که همگی ذیل عنوان مطابقت ایجاب و قبول جای می‌گیرند. از بین موارد فوق، چگونگی تاثیر شروط ضمن عقد بر عقد و متعاقباً جایگاه شروط در قصد طرفین محل اضطراب آراء بسیاری بوده است. برخی رعایت شرط مطابقت ایجاب و قبول را از ناحیه شروط الزامی دانسته و برخی تنها عقد را مشمول قاعده تبعیت انگاشته‌ و به این ترتیب؛ قبول ایجابِ عقد، بدون پذیرش شرط را در تشکیل عقد کافی دانسته‌اند. صدور حکم کلی برای تمامی انواع شرط امری غیرمنطقی است و به‌همین دلیل با تتبع در آثار برخی از فقهای متاخر تفکیک بین انواع شروط و تحلیل رابطه هر یک با عقد به‌چشم می‌خورد. نگارنده با بررسی مواد قانون مدنی و آراء فقهای امامیه به این نتیجه رسیده‌است که شروط ضمن عقد را باید به شروط مرتبط با عوضین (شروطی که در انگیزه طرفین برای تعیین ارزش عوضین موثر بوده) و شروط غیرمرتبط با مورد معامله تقسیم نمود. شروط غیر مرتبط نیز به شرط مستقل و وابسته قابل تقسیم است. طبیعتاً شروط مرتبط با عوضین نقش مهمی در خصوصیات مورد معامله ایفاء کرده و به همین دلیل وارد در دایره قصد طرفین خواهند شد. از سوی دیگر شروط غیرمرتبط با ماهیت عقد در ارتباط نبوده و به همین دلیل می تواند به عنوان مظروف عقد قلمداد شود. در همین راستا رابطه شرط و عقد بسته به قصد طرفین دائر بین ظرفیت و تقیید بوده و امکان انعقاد عقد بدون پذیرفتن شرط غیرمرتبط با عوضین در رابطه نوع نخست وجود دارد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

فارسی
امامی، حسن (1340). حقوق مدنی. تهران: کتابفروشی اسلامیه.
بهرامی احمدی، حمید (1390). حقوق تعهدات و قراردادها. تهران: دانشگاه امام صادق (ع).
بهمن‌پوری، عبدالله و بی‌نیاز، مهناز (1397). پژوهشی در تعمیم ادله وفای به شرط به شرط ابتدایی. نشریه پژوهش‌های فقهی 14 (1): 157- 182.
تاج آبادی، حسین (1390). شروط صحیح در فقه امامیه. تهران: میزان.
خوبیاری، حامد و رضی، پوریا (1400). بازخوانی ماهیّت عقد و تحلیل جایگاه عقد باطل در فقه امامیّه و حقوق ایران. نشریه مطالعات فقه و حقوق اسلامی 13 (24): 67- 90.
ره­پیک، حسن (1400). حقوق مدنی پیشرفته مباحث تحلیلی شروط ضمن عقد. تهران: خرسندی.
سلطان احمدی، جلال (1391). تجزیه پذیری قرارداد. تهران: جاودانه.
سیمایی صراف، حسین (1380). شرط ضمنی. قم: بوستان کتاب.
سیمایی صراف، حسین و معتمدی، جواد (1394). روش تعیین بهای شرط. نشریه آموزه­های فقه مدنی 11: 117- 135.
شعاریان، ابراهیم و ترابی، ابراهیم (1394). اصول حقوق قراردادهای اروپا و ایران. تبریز: فروزش.
شعاریان، ابراهیم و ترابی، ابراهیم (1395). حقوق تعهدات؛ مطالعه تطبیقی. تهران: شهر دانش.
شهیدی، مهدی (1393). تشکیل قراردادها و تعهدات. تهران: مجد.
صادقی نشاط، امیر (1396). حقوق؛ واقعیت یا اعتبار (ماهیت حقوق). نشریه مطالعات خصوصی 47 (1): 37-48.
صفایی، حسین و شعبانی کندسری، هادی (1397). حقوق مدنی وصیت، ارث ، شفعه. تهران: مجد.
طباطبایی، محمدحسین (1364). اصول فلسفه و روش رئالیسم. حاشیه مرتضی مطهری. تهران: نشر صدرا.
عاقلی‌نژاد، محمدامین (1395). قواعد عمومی تعهدات قراردادی. تهران: مجد.
عبدی­پور، ابراهیم و ثقفی، علی (1387). ارش شرط. نشریه حقوق اسلامی 5 (19): 63- 85.
عدل، مصطفی (1308). حقوق مدنی. تهران: باقرزاده.
فرح زادی، علی اکبر و سلیمانی، حدیث (1397). استثنائات قاعده تبعیت عقد از قصد در فقه مذاهب اسلامی. نشریه مطالعات تقریبی مذاهب اسلامی 13 (49): 16- 29.
قاسم زاده، مرتضی (1388). اصول قراردادها و تعهدات. تهران: دادگستر.
قبولی درافشان، سید محمد مهدی و محسنی، سعید (1391). نظریه عمومی در بطلان قراردادها. تهران: جنگل.
کاتوزیان، امیرناصر (1378). مقدمه علم حقوق. تهران: سهامی انتشار.
کاتوزیان، امیرناصر (1380). قواعد عمومی قراردادها. تهران: سهامی انتشار.
کاظمی، محمود؛ تقی‌زاده، ابراهیم و احمدی بیاضی، علی (1399). شرط مستقل از عقد؛ مطالعۀ تطبیقی در فقه اسلامی و حقوق فرانسه بر مبنای اصلاحات قانون مدنی. نشریه حقوق تطبیقی 11 (1): 245- 270.
کریمی، هدیه و کریمی، عباس (1403). تحلیل قصد و رضای طرفین نسبت به شروط تحمیلی در قراردادها (مطالعه تطبیقی در حقوق ایران و فرانسه). تحقیق و توسعه در حقوق خصوصی 1 (2): 158- 179. doi:10.22034/jpl.2025.2052141.1189
گرجی، ابولقاسم (1370). قاعده تبعیت عقد از قصد و قاعده انحلال. نشریه تحقیقات اسلامی 6 (1و2): 52- 67.
محقق داماد، مصطفی (1388). نظریه عمومی شروط و التزامات در حقوق اسلامی. تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
محمدی، قاسم؛ جواهر الکلام، محمدهادی و جمالی، مرتضی (1401). تأثیر «بطلان» و «انحلال» عقد بر شرط ضمن آن؛ تدارک قاعده برای استقلال شرط از عقد از منظر حقوق اسلامی و رویه قضایی. تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی 5 (17): 86- 119. doi:10.22034/law.2021.533203.1088
موحد، محمدعلی(1382). م‍خ‍ت‍ص‍ر ح‍ق‍وق م‍دن‍ی. ت‍ه‍ران: س‍ازم‍ان ح‍س‍اب‍رس‍ی، م‍رک‍ز ت‍ح‍ق‍ی‍ق‍ات ت‍خ‍ص‍ص‍ی ح‍س‍اب‍داری و ح‍س‍اب‍رس‍ی.
موسوی بجنوردی، محمد (1390). فقه مدنی. تهران: مجد.
واحدی، جواد (1392). قانون تعهدات سوئیس. تهران: میزان.
عربی
اصفهانی، محمدحسین (1419ق). حاشیة کتاب المکاسب. تحقیق عباس محمد آل سباع. قم: دار المصطفى (ص) لإحیاء التراث.
انصاری، مرتضی (1419ق). کتاب المکاسب. قم: هادی.
ایروانی نجفی، علی (1384). حاشیه المکاسب. تهران: کیا.
بهجت، محمدتقی (1423ق). وسیله النجاه. قم: شفق.
حلی (علامه)، حسن بن یوسف (1415ق). مختلف الشیعه. قم، موسسه نشر الاسلامی.
خمینی، روح الله (1410ق). البیع، قم: اسماعیلیان.
خویی، ابولقاسم (1377). مصباح الفقاهه. تقریر محمدعلی توحیدی. قم: العلمیه.
خوئی، محمدتقی (1415ق). الشروط و التزامات التبعة فی العقود. نجف: موسسه المنار.
روحانی، محمدصادق (1418ق). منهاج الفقاهة. قم: العلمیه.
سیفی مازندرانی، علی اکبر (1427ق). کتاب المضاربة (دلیل تحریر الوسیلة للإمام الخمینی قدس سره). قم: موسسة تنظیم و نشر آثار الإمام الخمینى (قدس سره).
طباطبایی یزدی، محمدکاظم (1370). حاشیه مکاسب. قم: موسسة اسماعیلیان.
طهوری، صادق (1419ق). محصل المطالب فی تعلیقات المکاسب. قم: انوار الهدی.
عاملی (شهید ثانی)، زین الدین ابن علی (1412ق). الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة. قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم.
علمی اردبیلی، علی (1389). دلیل الفقه. تقریر درس محمدهادی حسینی میلانی. قم: بوستان کتاب.
کرکی (محقق ثانی)، نور‌الدین (1414ق). جامع المقاصد فی شرح القواعد. قم: مؤسسه آل البیت علیهم السلام‌.
مدرسی طباطبایی یزدی، محمدعلی (1393). البیع بررسی گسترده ی فقهی بیع. قم: دارالتفسیر.
مروج جزائری، محمد جعفر (1416ق). هدى الطالب فى شرح المکاسب. قم: موسسه دارالکتاب.
مظفر، محمدرضا (1370). اصول فقه. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه.
مکارم شیرازی، ناصر (1428ق). العروه الوثقی مع تعلیقات. قم: مدرسه امام علی بن ابی طالب (ع).
نائینی، محمد حسین (1418ق). منیه الطالب. تقریر موسی نجفی خوانساری. قم: موسسه نشر اسلامی.
نجفی، حسن (1362). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
نراقی، ملا احمد (1408ق). عواید الایام. قم: مکتبه بصیرتی.