دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق خصوصی

دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق خصوصی

نقدی بر ماهیت حقوقی و عملکرد شرکت شبکه الکترونیکی پرداخت کارتی (شاپرک)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دکتر حقوق خصوصی، دانشگاه علم و فرهنگ، تهران، ایران
2 دانشیار دانشکده حقوق، دانشگاه علم و فرهنگ، تهران، ایران
چکیده
چکیدهشرکت شاپرک، یا شبکه الکترونیکی پرداخت کارتی، نهادی کلیدی در نظام پرداخت الکترونیکی کشور است که با هدف ایجاد هماهنگی و استانداردسازی فعالیت‌های بانکی و ارائه‌دهندگان خدمات پرداخت ایجاد شده است. با وجود اینکه ماهیت سهامداری این شرکت خصوصی است، نقش آن در نظارت، مقرره‌گذاری و اجرای استانداردهای حاکمیتی، آن را به نهادی شبه‌دولتی بدل کرده است. ماهیت حقوقی شاپرک از منظر ترکیب سهامداران، اساسنامه و نحوه تأسیس، همواره محل تردید و بحث بوده و بسیاری از اقدامات عملی آن با چارچوب قانونی موجود تناسب کامل ندارد. با ایجاد شاپرک، صنعت پرداخت کارتی از بانک‌ها مستقل شد و این شرکت به بازیگر مرکزی این حوزه تبدیل گردید، به گونه‌ای که توانست اعمال مقررات الزام‌آور، آیین‌نامه‌های انضباطی و حتی جرایم مالی را مستقیماً بر ذی‌نفعان تحمیل کند، هرچند این اقدامات در بسیاری موارد با محدودیت‌های قانونی و اساسنامه‌ای در تضاد بوده است. قراردادهای شاپرک با ارائه‌دهندگان خدمات پرداخت عمدتاً یک‌جانبه و مبتنی بر موقعیت مسلط اقتصادی این شرکت تنظیم می‌شود، به طوری که طرف مقابل عملاً امکان تغییر مفاد قرارداد را ندارد؛ این موضوع منجر به بروز شروط غیرمنصفانه، نقض آزادی قراردادی و ایجاد تعارض منافع میان جایگاه قاعده‌گذار و مجری شده است. از سوی دیگر، رعایت ناقص اصول حاکمیت قانون، شفافیت محدود در تصمیم‌گیری‌ها و فقدان نظارت کامل، جایگاه حقوقی شاپرک را پیچیده‌تر کرده و مشکلات عملی و حقوقی فراوانی برای ذی‌نفعان ایجاد می‌کند. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی، ضمن بررسی تاریخچه، ماهیت حقوقی، محدوده صلاحیت و عملکرد شاپرک، نقاط ضعف و خلأهای قانونی آن را تحلیل می‌کند و ضرورت اصلاح قانونی، شفاف‌سازی وظایف و بازتعریف ماهیت حقوقی شرکت را برای تضمین عدالت، رقابت سالم و توازن قدرت در نظام پرداخت الکترونیکی کشور مورد تأکید قرار می‌دهد. یافته‌ها نشان می‌دهند که بدون بازنگری ساختاری و تقویت شفافیت عملکردی، شاپرک قادر به انطباق کامل با اصول حقوقی، اقتصادی و رقابتی نخواهد بود و جایگاه خود را به طور پایدار تثبیت نخواهد کرد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


1.     اسکینی ربیعا؛ (1393)؛ حقوق تجارت «شرکت‌های تجاری»، ج2، انتشارات سمت، چاپ اول، تهران
2.     امانی مسعود, حسنی محمدمهدی. (1396)، مبانی اخلاقی، حقوقی و فقهی شرط غیرمنصفانه، فصلنامه قضاوت، 17(91)، 61-88
3.     پاسبان  محمدرضا؛ (1390)؛ حقوق شرکت‌های تجاری، انتشارات سمت؛ چاپ ششم، تهران
4.     پهلوانیان مرسده، شیرخدایی میثم، قاضی‌نوری سیدسپهر؛ (1402)؛ نوع‌شناسی مسیرگذار به‌فناوری مالی پرداخت (پی‌تک) درایران؛ سیاست‌نامه علم‌وفناوری، دوره 13، شماره 1، (42)، صص5-25
5.     تفرشی محمدعیسی، شعاریان ستاری ابراهیم؛ (1381)؛ سهم وحقوق ناشی از آن درشرکت‌های سهامی، حقوق عمومی، دوره4، شماره7 (دی)، صص21-49
6.     درویش‌زاده، محمد؛ (1404)؛ تحول حقوق در پرتو تحول در تکنولوژی قرارداد )موردپژوهی قرارداد الکترونیکی وکالت دادگستری(؛ دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق خصوصی؛ دوره 2؛شماره3؛ (بهار و تابستان)؛ صص90-114  doi: 10.22034/jpl.2025.721258
7.     رحمانی زهره؛ (1399)؛ مطالعه تطبیقی حق اداره خوب درکد اروپایی رفتار خوب اداری ونظام حقوقی ایران باتاکید بردو اصل قانونی‌بودن وتناسب؛ علمی پژوهش‌های نوین حقوق اداری؛سال 2، شماره 3(تابستان)؛ صص167-194
8.     رضایی زاده محمدجواد؛ (1387)؛ ویژگی قرارداد اداری؛ فصل‌نامه حقوق، دانشکده حقوق وعلوم سیاسی دانشگاه تهران، دوره 38، شماره 2 (تابستان)؛ صص135-151
9.     ستوده‌تهرانی حسن؛ (1376)؛ حقوق تجارت، دادگستر؛ جلد2، چاپ2،تهران
10.  صادقی‌نشاط  امیر؛(1394)، حقوق تجارت الکترونیک، جنگل، چاپ اول، تهران
11.  طباطبایی‌مؤتمنی منوچهر؛(1354)؛حقوق اداری، جلد2، دانشگاه تهران
12.  عباسی بیژن؛ (1389)؛ حقوق اداری؛ ج1؛ تهران، دادگستر
13.  عبداله زاده,بهزاد , حسین زاده,جواد و قناد,فاطمه . (1402). وضعیت تعارض منافع در صنعت پرداخت الکترونیک کارتی در نظام حقوقی ایران. حقوق فناوری های نوین, 4(8), 135-148
14.  عرفانی محمود (1388)؛ حقوق تجارت: شرکت‌های تجارتی، جنگل جاودانه، تهران
15.  غریبه علی، پوررضایی علی؛ (1398)؛ گستره حمایت از اشخاص ثالث درقواعد حاکم برمعاملات خارج ازموضوع شرکت (مطالعه‌ای درحقوق ایران وانگلیس)؛ پژوهش حقوق خصوصی، سال8، شماره28(پاییز)؛ صص197-232
16.  قاسمی‌عهد وحید؛ (1398)؛ مطالعه تطبیقی روش‌های حمایت ازبیمه‌گذار درقراردادهای الحاقی بیمه درحقوق ایران وآمریکا؛ حقوق تطبیقی، سال3، شماره4 (بهار وتابستان)؛ صص145-175
17.  کاتوزیان ناصر؛ (1374)؛ قواعد عمومی قراردادها؛ جلد1؛ چاپ4؛ شرکت سهامی انتشار، تهران.
18.  کریمی عباس؛ کریمی هدیه؛ (1403)؛ تحلیل قصد و رضای طرفین نسبت به شروط تحمیلی در قراردادها )مطالعه تطبیقی در حقوق ایران و فرانسه(؛ دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق خصوصی؛دوره 1 شماره 2؛ (اسفند)؛ صص 157-179  doi: 10.22034/jpl.2025.2052141.1189
19.  گرجی علی‌اکبر، میرترابی هدیه‌سادات؛ (1396)؛ تبیین اصول مقررات‌گذاری بانکی درپرتو نظام حقوقی ایران، پژوهش‌های حقوقی، دوره16؛ نیمسال2؛ شماره32؛ (آذر)؛ صص7-36
20.  مجتهد احمد؛(1389)؛ بررسی شفافیت، مسئولیت‌پذیری واطلاع‌رسانی بانک مرکزی، پژوهش‌های پولی وبانکی؛ شماره3(بهار)؛ صص57-92
21.  هداوند مهدی، آقایی‌طوق مسلم؛(1396)؛دادگاه‌های اختصاصی اداری؛ چاپ3، خرسندی؛ تهران
22.  هداوند  مهدی، یحیی‌زاده جواد؛ (1401)؛شفافیت اداره ومبانی ومنابع موجه‌ساز تحدید آن؛ مطالعه موردی قانون دولت زیرنور خورشید ایالات متحده امریکا؛ پژوهش‌های نوین حقوق اداری؛ سال4، شماره11(تابستان)، صص 169-191
23.  هدایتی‌چنانی رحمان؛ (1400)؛بررسی ترفندهای جدید ارتکاب جرایم اقتصادی بارویکرد اشخاص حقوقی شرکت‌های خصولتی (به ظاهر خصوصی)؛ پژوهش ومطالعات علوم اسلامی؛ سال3، شماره22(اردیبهشت)؛صص 60-71
24.  مریم همتی؛(1392)؛ استقلال بانک مرکزی گامی نخست درپیشبرد اهداف سیاستگذاری پولی، پژوهشکده پولی وبانکی،9227MBRI،
25. یزدانی‌زنور هرمز؛ (1388)؛ بررسی نقش شفافیت درتحقق حکمرانی مطلوب؛ حقوق عمومی؛ شماره5(تابستان)، صص 49-70