دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق خصوصی

دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق خصوصی

بازشناسی سه‌گانه بندهای تعهدی در متن قراردادها بر پایه نظریه کنش‌گفتار و اصول همکاری گرایس

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه حقوق اسلامی، دانشکده حقوق، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران
2 گروه حقوق خصوصی، دانشکده حقوق، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران
10.22034/jpl.2026.2077369.1266
چکیده
مقاله حاضر به تفکیک میان بندهایی که در متن قراردادها تعهد حقوقی ایجاد می‌کنند و بندهایی که صرفاً بیانگر نیت یا تمایل طرفین‌اند و فاقد ضمانت اجرا هستند، می‌پردازد. در بسیاری از اسناد قراردادی و مقدماتی، همچون تفاهم‌نامه‌ها و یادداشت‌های تفاهم، زبان تعهدآمیز به‌کار می‌رود، اما در واقع این بندها الزام قانونی ندارند. پژوهش حاضر با تکیه بر دو بنیان نظری در فلسفه زبان، یعنی نظریه کنش‌گفتار و اصول همکاری پل گرایس، مدلی تحلیلی ارائه می‌دهد که بر اساس آن بندهای تعهدی در سه دسته متمایز بازشناسی می‌شوند. مطابق این چارچوب، زبان نه صرفاً ابزار توصیف، بلکه خود «کنش» است و در متن قرارداد می‌تواند واقعیتی حقوقی پدید آورد. در میان انواع کنش‌های گفتاری که سرل معرفی می‌کند، «کنش‌های تعهدی» در قراردادها اهمیت ویژه دارند، زیرا در آن‌ها گوینده با بیان گفتار، خود را به انجام عملی در آینده ملتزم می‌سازد. اصول همکاری گرایس نیز با تأکید بر معیارهای کمیت، کیفیت، ربط و شیوه، امکان ارزیابی میزان صراحت، صداقت و کارآمدی بیان تعهد را فراهم می‌آورد. پرسش اصلی مقاله این است که آیا می‌توان تنها با تحلیل زبان قرارداد و بدون اتکا به شواهد بیرونی، معیارهایی روشن و قابل اتّکا برای تفکیک سه‌گانه بندهای تعهدی استخراج کرد. فرضیه پژوهش آن است که تحلیل هم‌زمان از منظر کنش‌گفتار و اصول همکاری گرایس می‌تواند نیت واقعی طرفین را آشکار کند و مبنایی زبانی برای تفکیک بندهای الزام‌آور، غیرالزام‌آور و بندهایی با کارکردهای میانی فراهم آورد. یافته‌ها نشان می‌دهد که میزان الزام‌آوری بندها بیش از هر چیز به نوع کنش زبانی مستتر در آن‌ها و نحوه رعایت اصول همکاری گرایس وابسته است. بندهایی که ساختار آن‌ها متضمن کنشی تعهدی است و در بیان آن صراحت، کفایت و ربط رعایت شده، واجد آثار الزام‌آور تلقی می‌شوند؛ اما بندهایی که صورت‌بندی‌شان به‌گونه‌ای است که نیت الزام را به‌روشنی افاده نمی‌کند یا با اصول همکاری هم‌خوان نیست، از منظر زبانی در شمار بندهای فاقد اثر تعهدی قرار می‌گیرند. در نتیجه، ترکیب رویکرد زبان‌شناختی و تحلیل فلسفه زبان می‌تواند ابزار مؤثری برای کشف قصد مشترک طرفین و ارزیابی دقیق‌تر اعتبار حقوقی بندهای قرارداد فراهم سازد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


الف- منابع فارسی
1.     ایزددوست، زهرا و مقداری، صدیقه‌سادات (1397)، «تحلیل نسل جدیدی از لطیفه‌های موسوم به «آقا ما... شما...» در چارچوب اصول همکاری گرایس» مطالعات زبانی و بلاغی، سال هشتم (۱)، 208191
2.     جهانبخت، لیلی امید؛ پورحشمتی درگاه، حامد؛ میرزاخواه رودسری، فاطمه (1402) «نقض‌های اصول همکاری گرایس در سوره مجادله» پژوهشنامه زبان و ادب عربی دانشگاه گیلان، سال هفتم (۱)، 298278.
3.     حسین‌پور، غلامرضا (1400)، «درنگی در طبقه‌بندی آستین و سرل از افعال مضمون در سخن» فصلنامه فلسفه، (2)، صص. 5639
4.     خزاعی، سیدعلی و غلامی، یاسر (۱۳۹۲). «معیار سنجش الزام‌آوری توافق‌های مقدماتی با تأکید بر رویه قضایی دادگاه‌های آمریکا». فصلنامه پژوهش حقوق خصوصی، سال هشتم (۹)، ۹۸۹۹۹۹
5.     خضری، فاروق، وکیلیان، حسین و آقاگل‌زاده، زهرا (1400). «زبان به مثابه قدرت قانون». مجله مطالعات حقوقی، (111)، 72-41
6.     دزفولیان‌راد، کاظم؛ مرادبکلو، مهدیه (1401) «تحلیل کنش‌های گفتاری بر اساس آراء جان سرل در سه منظومه مهدی اخوان ثالث (آخر شاهنامه، زمستان و از این اوستا)»، فصلنامه زبان و ادبیات فارسی، (2)، صص 241.
7.       رضازاده، میترا، کرانی، اکرم، مرادی، علی، «بررسی کاربردشناختی نظریه کنش‌های گفتاری جان سرل در گفتمان حقوقی: مطالعه مطالعه موردی کارگفت‌های اعضای شوراهای حل اختلاف» ، نشریه پژوهش های تطبیقی فقه، حقوق و سیاست ، 38-22
8.      زرقانی، سیدمهدی و اخلاقی، الهام (۱۳۹۱). «تحلیل ژانر شطح بر اساس نظریه کنش گفتار». پژوهش ادبیات عرفانی دانشگاه الزهرا، سال سوم (۶)، 6462
9.     ساجدی، ابوالفضل (1381)، «نظریه کنش‌گفتاری آستین و فهم زبان قرآن»، قبسات، (25)، 130-122
10.    صراحی، محمدامین و غیوری، زهرا (۱۳۹۶). «نقش نقض اصول همکاری گرایس در ساخت کاری‌کلماتور». ادبیات پارسی معاصر، سال هفتم (۲)، 5035
11.  قاسمی‌حامد، عباس؛ پاکباز، سیامک (1404)، «مطالعه تطبیقی وانمودسازی قرارداد در حقوق ایران و فرانسه»، فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی، (29)، 140-104 doi: 10.22034/law.2025.2064870.1668
12.  موسوی، سیده ندا و گلشاهی‌زاده شیرازآبادی، رامین (1391)، «اصل همکاری گرایس در متون خبری؛ بررسی معانی ضمنی دو خبر مشابه در ارتباط با اصل همکاری گرایس» فصلنامه پژوهش‌های ارتباطی، سال نوزدهم (۲)، 9061.
13.  مؤمن، علی و زارع، محمد (1403)،  «تحلیل تصنیف و ترجمه متون فقهی بر اساس اصل همکاری گرایس (مطالعه موردی: لمعه دمشقیه)» دو فصلنامه مطالعات ادب اسلامی، سال سوم (۱)، 5437.
14.  وکیلی‌مقدم، محمدحسین (1404)، «مفهوم و اصول تفسیر ی قراردادهای رابطه محور در فقه و حقوق ا یران با مطالعۀ تطبیقی در حقوق اروپا و امریکا»، فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی، (29)، 265-233 doi: 10.22034/law.2025.2060848.1649
ب) منابع لاتین
1- Izaddoust, Zahra, & Meqdari, Seddiqeh Sadat (2018 [1397]). Analysis of a new generation of jokes known as “Agha ma… shoma…” within the framework of Grice’s Cooperative Principle. Studies in Linguistics and Rhetoric, 8(1), 191–208 (in Persian)
 
2- Jahanbakht, Leili. Omid., Pour‑Heshmati Dargah, Hamed & Mirzakhah‑Roodsari, Fatemeh. (2023 [1402]). Violations of Grice’s Cooperative Principles in Surah al‑Mujadilah. Journal of Arabic Language and Literature, University of Gilan, 7(1), 278–298 (in Persian)
3- Hosseinpour, Gholamreza. (2021 [1400]). A reflection on Austin’s and Searle’s classification of propositional acts in speech. Philosophy quarterly, 2, 39–56 (in Persian)
4- Khezai, Seyyed Ali & Gholami, Yaser. (2013 [1392]). Criteria for determining the binding force of preliminary agreements, with an emphasis on U.S. court practice. quarterly Journal of Private Law Studies, 8(9), 989–999 (in Persian)
5- Khezri, Farough., Vakilian, Hosein & Aghagolzadeh, Zahra. (2021 [1400]). Language as the power of law. Journal of Legal Studies, 111, 41–72 (in Persian)
6- Dezfoulian‑Rad, Kazem. & Moradbaklou, Mahdie. (2022 [1401]). Analysis of speech acts based on John Searle’s views in three poetic collections by Mehdi Akhavan Sales (Akhar‑e Shahnameh, Zemestan and Az in Owsta). quarterly Journal of Persian Language and Literature, 2, 1–24 (in Persian)
7- Rezazadeh, Mitra., Kerani, Akram., & Moradi, Ali. (n.d.). A pragmalinguistic study of John Searle’s theory of speech acts in legal discourse: A case study of the speech acts of the members of Dispute Resolution Councils. Comparative Studies in Jurisprudence, Law and Politics, 22–38 (in Persian)
8- Zarqani, Seyyed Mahdi & Akhlaqi, Elham. (2012 [1391]). Analysis of the genre of shath based on Speech Act Theory. Journal of Mystical Literature Research, Alzahra University, 3(6), 62–64 (in Persian)
9- Sajedi, Abolfazl. (2002 [1381]). Austin’s Speech Act Theory and understanding the language of the Qur’an. Qabasat, 25, 122–130 (in Persian)
10- Sarahi, Mohammad Amin & Ghayouri, Zahra. (2017 [1396]). The role of violations of Grice’s Cooperative Principles in the construction of caricature‑words. Contemporary Persian Literature, 7(2), 35–50 (in Persian)
11- Qasemi‑Hamed, Abbas, & Pakbaz, Siamak. (2025 [1404]). A comparative study of contract simulation in Iranian and French law. quarterly of Research and Development in Comparative Law, 29, 104–140 doi: 10.22034/law.2025.2064870.1668 (in Persian)
12- Mousavi, Seyyede Neda, & Golshahi‑zadeh Shirazabadi, Ramin. (2012 [1391]). Grice’s Cooperative Principle in news texts: An analysis of implicatures in two similar news reports with respect to the Cooperative Principle. Journal of Communication Research, 19(2), 61–90 (in Persian)
13- Mo’men, Ali., & Zare, Mohammad. (2024 [1403]). An analysis of the drafting and translation of juridical texts based on Grice’s Cooperative Principle (Case study: al‑Lum‘a al‑Dimashqiyya). Biannual Journal of Islamic Literature Studies, 3(1), 37–54 (in Persian)
14- Vakili‑Moqaddam, MohammadHosein (2025 [1404]). Concept and principles of the interpretation of relational contracts in Islamic jurisprudence and Iranian law: A comparative study in European and American law. quarterly of Research and Development in Comparative Law, 29, 233–265 doi: 10.22034/law.2025.2060848.1649  (in Persian)
15- Austin, John L. (1962). How to Do Things with Words. Oxford University Press.
16- Grice, H. P. (2004). Logic and Conversation. Harvard University. P1-166.
17- Carnap, Rudolf (1935). Philosophy and Logical Syntax. Carnegie Mellon University. P1-34.
18- Hossain, Farhin (2022). Austin on Constative and Performative Utterances: An Analysis. Thecho.in, P143-150.
19- Searle, John (1969). An Essay in the Philosophy of Language. Cambridge University Press.P1-203.
20- Searle, John R. (1979). Expression and Meaning: Studies in the Theory of Speech Acts. Cambridge University Press, P1-187.
21- Viegas, Marcela Carvalho (2017). Comparative Analysis about Binding Preliminary Agreements between Brazil and United States Legal Systems. Proceedings of the RAIS Conference on Social Sciences and Humanities (October 16–17), 17–26.