دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق خصوصی

دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق خصوصی

تحلیل سیاست‌های قضایی و تقنینی ایران در توسعه و ترویج نهادهای سازش و میانجیگری مدنی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری حقوق خصوصی، پردیس بین المللی کیش، دانشگاه تهران، تهران، ایران
2 استاد گروه حقوق خصوصی و اسلامی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
3 دانشیار گروه حقوق خصوصی و اسلامی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
10.22034/jpl.2026.2078623.1289
چکیده
روز اختلافات میان افراد در جوامع انسانی امری اجتناب‌ناپذیر است و از همین‌رو، نظام‌های حقوقی همواره به دنبال سازوکارهایی برای حل‌وفصل مسالمت‌آمیز این اختلافات بوده‌اند. در این میان، سازش و میانجیگری در نظام حقوقی ایران از دیرباز به‌عنوان ابزارهای مهم و مردمی حل اختلاف شناخته شده‌اند، اما توسعه این نهادها در دهه‌های اخیر دیگر منحصر به کارکرد خصوصی آن‌ها نیست؛ بلکه سیاست‌های قضایی و تقنینی کشور با هدف کاهش بار محاکم، تقویت عدالت ترمیمی و گسترش صلح اجتماعی، نقش تعیین‌کننده‌ای در شکل‌دهی به ساختار حقوقی و کارکردهای معاصر این نهادها ایفا کرده‌اند. با وجود این، مداخلات حاکمیتی و سیاست‌گذاری‌های مبتنی بر قضازدایی، موجب بروز چالش‌هایی در جایگاه سنتی این نهادها در حقوق خصوصی شده است؛ از جمله ابهام در ماهیت سازش‌نامه، تداخل مفهومی میان سازش و عقد صلح، تغییر آثار حقوقی گزارش اصلاحی موضوع ماده ۱۸۲ قانون آیین دادرسی مدنی، و تضعیف یا تقویت نقش اراده طرفین تحت تأثیر سیاست‌های الزام‌آور یا تشویقی دستگاه قضا. این امر در حالی رخ داده که نهادهای سازش و میانجیگری در سیاست‌های کلان قضایی بیشتر کارکردی ابزاری برای کاهش ورودی پرونده‌ها یافته‌اند و گاه انسجام لازم در قوانین و آیین‌نامه‌ها که برای تثبیت جایگاه حقوقی این نهادها ضروری است، مشاهده نمی‌شود. پژوهش‌های پیشین عمدتاً به معرفی سازوکارهای میانجیگری و سازش پرداخته‌اند و کمتر رویکردی تحلیلی نسبت به سیاست‌گذاری‌های کلان، چالش‌های یا نارسایی‌های اجرایی این نهادها داشته‌اند. این خلأ پژوهشی به‌ویژه در حوزه تفکیک میان سازش قراردادی و سازش قضایی، بررسی ماهیت گزارش اصلاحی، یا نقش نهادهای غیرقضایی در فرآیندهای شبه‌قضایی محسوس است. پژوهش حاضر با رویکردی تحلیلی، تأثیر سیاست‌های قضایی و تقنینی ایران بر ماهیت، آثار و اعتبار توافقات خصوصی در حوزه سازش و میانجیگری را بررسی می‌کند و می‌پرسد: دخالت حاکمیت در تنظیم این نهادها چه چالش‌هایی در مرزبندی آن‌ها با نهادهای کلاسیک حقوق مدنی ایجاد کرده است؟ یافته‌ها نشان می‌دهد که پراکندگی قوانین، ابهام نسبت به اثر حقوقی گزارش اصلاحی، واگذاری نقش‌های تصمیم‌گیر به نهادهای غیرقضایی و فقدان استانداردهای مشخص برای تمایز میان سازش خصوصی و سازش قضایی، از مهم‌ترین آسیب‌های موجود است. در پایان، مقاله ضمن ارزیابی سیاست‌های موجود، پیشنهادهایی برای بازگرداندن نهاد سازش و میانجیگری به جایگاه طبیعی آن‌ها در حقوق خصوصی، همراه با حفظ کارکردهای قضازدایی و عدالت ترمیمی ارائه می‌دهد
کلیدواژه‌ها
موضوعات

الف) کتاب ها
1.    آبشاهی، محمد. (۱۳۹۹).جایگاه صلح و سازش در نظام حقوقی ایران. تهران: انتشارات آثار برتر، چاپ اول.
2.    اسود، نادیا. (۱۴۰۲). میانجیگری در امور مدنی: آیین دادرسی مدنی، میانجیگری، حل اختلاف. تهران: انتشارات حقوقی، چاپ اول.
3.    پژوهشکده حقوق و قانون ایران (به کوشش). (۱۴۰۴). پیشرفت‌های حقوق خصوصی (مجموعه مقالات اهدایی به استاد دکتر سید حسین صفایی). تهران: انتشارات داد و دانش، چاپ اول.
4.    جعفری لنگرودی، محمدجعفر. (۱۳۷۸). حقوق مدنی (رهن و صلح). تهران: انتشارات گنج دانش، چاپ ششم.
5.    خدابخشی، عبدالله. (۱۳۹۹).حقوق داوری و دعاوی مربوط به آن در رویه قضایی. تهران: انتشارات شرکت سهامی انتشار، چاپ شانزدهم.
6.    کاتوزیان، ناصر. (۱۳۸۸). حقوق مدنی (مشارکت‌ها صلح). تهران: انتشارات گنج دانش، چاپ نهم.
7.    شریفی، زهرا. (۱۳۹۸). تطبیق قواعد داوری با میانجیگری و سازش در اختلافات مدنی. تهران: انتشارات نارون دانش، چاپ اول.
8.    شمس، عبدالله. (۱۳۸۴). آیین دادرسی مدنی (جلد سوم). تهران: انتشارات دراک، چاپ چهلم.
9.    شهیدی، مهدی. (۱۳۸۶). عقود معین ۱ (حقوق مدنی ۶). تهران: مجمع علمی و فرهنگی مجد، چاپ سی و یکم.
10. صباغیان، علی. (۱۳۷۶). نقش میانجیگری در حل و فصل اختلافات بین‌المللی. تهران: نشر وزارت امور خارجه، چاپ اول.
11. عباسیان‌فر، علیرضا. (۱۳۸۳). شوراهای حل اختلاف: تجلی مشارکت مدنی (جلدهای ۱، ۲ و ۳). تهران: انتشارات معاونت اجتماعی و پیشگیری از وقوع جرم قوه قضاییه.
12. محسنی، حسن. (۱۴۰۴).صلح دعوا (عناصرخاص، ویژگی ها و تمایز آن از اعمال مشابه) پیشرفت‌های حقوق خصوصی (مجموعه مقالات اهدایی به استاد دکتر سید حسین صفایی). تهران: انتشارات داد و دانش، چاپ اول.
13. نهرینی، فریدون. (۱۴۰۰). آیین دادرسی مدنی (جلد اول). تهران: انتشارات گنج دانش، چاپ سوم.
 
ب) مقالات علمی و پژوهشی
 
14. ابهری، حمید؛ طالقان غفاری، مهدیه. (۱۴۰۱). بررسی تطبیقی سازش در قانون آیین دادرسی مدنی فراملی و حقوق ایران. پژوهشنامه حقوق تطبیقی، دوره ۶، شماره ۱ ،صص ۷۲۱.
15. ادیب، علی‌اکبر؛ نیکبخت، حمیدرضا. (۱۳۹۶). اصلاحگری و میانجیگری به‌عنوان جایگزین روش‌های سنتی حل اختلافات مدنی ـ تجاری و امکان به‌کارگیری آن‌ها در صنعت نفت. تحقیقات حقوقی، شماره ۷۸، تابستان، صص ۵۷۸۱.
16. برکوویچ، جاکوب؛ دیگران. (۱۳۷۸). برخی مسائل نظری و روندهای تجربی در مطالعه میانجیگری موفق در روابط بین‌الملل (ترجمه محمدجعفر جواد). مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، سال ۴۳، شماره پیاپی ۷۸۱، صص ۱۴۳.
17. حسینی، سید محمد. (۱۳۷۸). نقش میانجیگری در فصل دعاوی و پاسخ‌دهی به نقض هنجارها. مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دوره ۴۵،صص۳۴۲
18. رضائی، سیدعلیرضا؛ معبودی نیشابوری، رضا. (۱۴۰۰). فقدان قانون میانجیگری به عنوان مهم‌ترین خلأ سیاست تقنینی در نظام حل و فصل اختلافات ایران به همراه پیشنهاد قانون الگو به دستگاه قانون‌گذاری. دوفصلنامه علمی دانش حقوق مدنی، ۱۰(۱)، صص ۱۴۷۱۶۰.
19. شکوری زاده، رضا (۱۳۹۸). تاثیر شروط حل و فصل مسالمت‌آمیز اختلافات در سلب حق اقامه‌ی دعوی در حقوق ایران و فرانسه. مجله تحقیقات حقوقی دانشگاه شهید بهشتی، دوره 22، شماره 87 ، صص 203-224
20. شیری، عباس؛ محمدبیکی، علیرضا. (۱۳۹۹). میانجیگری کیفری در حقوق ایران و فقه امامیه. فصلنامه مطالعات میان ‌رشته‌ای فقه، ۱(۱)، صص ۱۳۰.
21. جوادپور، نغمه؛ غمامی، مجید(۱۴۰۱ (. اتخاذ روش میانجیگری در دعاوی سرمایه‌گذاری نفت و گاز. حقوق فناوری‌های نوین، ۳ صص ۷۳۸۵.
22.  صادقی محسن؛ دیگران. .(۱۴۰۴) اثبات محتوای قانون حاکم در داوری‌های بین‌المللی: مطالعه تطبیقی حقوق ایران، کامن‌لا، حقوق نوشته و حقوق فرامرزی. فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی، دوره ۸ شماره ۲۶ ، ص ۱۰۷. Doi: 10.22034/law.2024.2039990.1453
23. صفری مقدم، منصور؛ قیوم‌زاده، محمود؛ ملا محمدعلی، امیر. (۱۴۰۱). واکاوی تأثیر میانجیگری بر شفافیت عدالت ترمیمی و کیفری در فقه اسلامی و حقوق. مطالعات تطبیقی مذاهب فقهی، ۲(۳)، صص ۱۵۸۱۷۵.
24. مصلحی، علی‌حسین؛ صادقی، محسن. (۱۳۸۳). نگاهی به شیوه‌های جایگزین حل و فصل اختلاف (ADR). فصلنامه مفید، شماره ۴۶، صص ۱۲۳۱۵۰.
25.   مرادخوانی ، فردین . (۱۴۰۴). تاب آوری قانون اساسی، دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق عمومی، دوره۲ شماره ۴،ص ۳۰۳ doi: 10.22034/jrpl.2025.2070317.1175
 
ج) منابع فقهی و اسلامی
 
26.   عامری، جعفر مرتضی. (۱۳۸۵). الصحیح من سیره النبی الأعظم (طبع جدید). قم: مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، چاپ سوم
27.   شیخ انصاری، مرتضی. (۱۳۹۹). المکاسب (جلد سوم). قم: انتشارات بوستان کتاب، چاپ اول.
28.   محقق حلی، جعفر بن حسن. (۱۳۸۵). شرایع‌الاسلام (جلد دوم). قم: بنیاد معارف اسلامی، چاپ سیزدهم.
29.   مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی. (۱۳۹۳). بحارالأنوار(جلد ۴۴). قم: انتشارات اسلامیه، چاپ چهارم.
30.   نراقی، ملا محمدمهدی. جامع‌السعادات. اصفهان: مرکز تحقیقات رایانه‌ای (نسخه دیجیتال).