دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق خصوصی

دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق خصوصی

نقش محمدعلی فروغی در تدوین قانون مدنی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه حقوق، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه یزد، یزد، ایران
2 دانش آموخته ایران شناسی
10.22034/jpl.2026.2097379.1356
چکیده
پایایی و پویایی قانون مدنی ایران به‌عنوان یکی از مهم‌ترین دستاوردهای مشروطیت همواره مورد تمجید و تفاخر قرار گرفته است. اما به علل این تداوم و توفیق چندان پرداخته نشده و ازاین‌رو جهات کامیابی این تجربه ملی کمتر در نظام قانون‌گذاری ایران تکرار شده است. تدوین‌کنندگان این قانون با برخورداری از دانش فقهی و حقوقی لازم و به پشتوانه آشنایی عمیق با فرهنگ و ادب ایران و درک روشنی که از مقتضیات زمانه داشتند، توانستند، متن و محتوی قانون مدنی را با الهام از سنت حقوقی ریشه‌دار و مورد اعتقاد اکثریت مردم ایران و بر اساس اصول و قواعد حقوق مدرن تدوین و تفسیر کنند. این قابلیت ستودنی در تبویب قانون مدنی موجب شده تا نقش شخصیت‌های علمی، فرهنگی و سیاسی مؤثر در تدوین آن نیز در مطالعات پژوهشگران تاریخ حقوق از نظر دور نماند؛ یکی از مؤثرترین قوانین در نظام قانون‌گذاری ایران، قانون مدنی است که نقش بسزایی در ساماندهی حیات فردی و اجتماعی ایرانیان در یک قرن اخیر داشته است. فارغ از غنای علمی و تجربی آن که مستظهر به سنت فقهی - حقوقی هزارساله این سرزمین است. به نظر می‌رسد، نحوه نگارش و ادبیات آن نیز در تداوم فهم و استفاده مستمر از آن مؤثر بوده است. ازاین‌رو بررسی نقش برخی شخصیت‌های سیاسی و فرهنگی تاریخ معاصر که نقش مؤثری در تأسیس نهادهای حقوقی و احیای گنجینه‌های فرهنگی - ادبی ایران داشته‌اند در نگارش و تصویب این قانون که یکی از صفحات درخشان تاریخ معاصر ایران است ضرورت می‌یابد.
نام محمدعلی فروغی در بین اعضای هیئت تدوین قانون مدنی به چشم نمی‌خورد و کمتر پژوهشگری تاکنون به نقش او در این زمینه توجه کرده است. حال آن که قرائن و امارات متعددی حاکی از نقش این وزیر دانشمند در تدوین مهم‌ترین و زنده‌ترین سند حقوق خصوصی ایران وجود دارد. علاوه بر اشارات آشکار و نهانی که در سخنان خود او به این موضوع دیده می‌شود و یا نقشی که دیگران برای وی بیان کرده‌اند، اثر پررنگ او در پیرنگ رویدادهای سازنده آن دوران، حاکی از نقش مؤثرش در تهیه و تصویب قانون مدنی است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

1.      بهرامی احمدی، حمید،(1381)،حقوق مدنی 3، کلیات عقود و قراردادها، انتشارات میزان.
2.      بهرامی احمدی، حمید،(1386) تاریخچه تدوین قانون مدنی، همایش یکصدمین سال قانونگذاری«مجموعه مقالات»، معاونت پژوهشی مرکز پژوهشهای مجلس
3.      تفرشی، مجید (1370) ، مدارس عالی حقوق و علوم سیاسی در ایران از ابتدا تا تأسیس دانشگاه تهران، گنجینه اسناد،شماره اول، سال اول،
4.      پهلوان، چنگیز(1383)، ریشه های تجدد، انتشارات سارنگ
5.      جعفری ندوشن،علی اکبر،(1399) بررسی نقش سید محمد فاطمی قمی در تدوین قانون مدنی،مجله تاریخ پزشکی ، دوره 12 شماره 1
6.      جعفری لنگرودی، محمدجعفر،(1381)مبسوط در ترمینولوژی حقوق، جلد چهارم ، گنج دانش
7.      جوادی، مهدی(1400) قانون مدنی و زندگی، آثار و زمانه سیدمحمدفاطمی قمی، مجموعه مقالات یادنامه سیدمحمد فاطمی قمی،به کوشش سیدناصر سلطانی و رحیم پیلوار، چاپ دوم، شرکت سهامی انتشار.
8.      خندان، زهراسادات(1405) نقش فرنگ رفتگان در بنیانگذاری حقوق عمومی ایران، دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق عمومی ، دوره 3 ، شماره 5 https://doi.org/10.22034/jrpl.2026.735845
9.      خیمه دوز، محسن، نثر فروغی(تیر ۱۳۸۹)، ابزاری استاندارد در شناخت مساله، روزنامه شرق، شماره ۱۰۱۶، ۲۹

10.    دادمرزی، سیدمهدی(1398)، تاثیر حقوق غربی در قیاس با فقه امامیه بر تدوین قانون مدنی ایران، فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی،دوره 2، ش 4

11.    روزنامه اطلاعات- 18 اردیبهشت 1307 مسلسل1257 https://doi.org/10.22034/law.2019.239618

12.    زندیه، حسن (1389) خاطرات سید محمد فاطمی قمی ، تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی
13.    سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران سند شماره: 4486_293
14.    سلطانی،ناصر( 1388)، آغاز رویکرد غیرتاریخی به حقوق اساسی در ایران(اولین درسنامه حقوق اساسی)، مجله پژوهش های حقوقی، ش15
15.    سلطانی، ناصر، (1401)،نقش سید محمد فاطمی قمی در تدوین قانون مدنی ایران، نشریه مطالعات حقوق تطبیقی معاصر،سال13، ش29
16.    صالحی، نصرالله، (1400)،نقش‌خاندان‌ فروغی ‌در ‌نشر‌فرهنگ ‌ِفرانسه‌ در‌ایران‌ِ معاصر تاریخنامه ایران ‌بعد‌ از‌ اسلام ، دوره16، ش 44
17.    صفایی، سیدحسین، (1401)؛شاهکار قانون نویسی، مجموعه مقالات یادنامه سیدمحمد فاطمی قمی،به کوشش سیدناصر سلطانی و رحیم پیلوار، چاپ دوم، شرکت سهامی انتشار.
18.    طباطبایی،جواد(1386)، نظریه حکومت قانون در ایران، جلد دوم، انتشارات ستوده
19.    عاقلی، باقر(1377)؛مدرسه علوم سیاسی، مدرسه عالی حقوق، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، مجله تاریخ معاصرایران،سال دوم، ش7
20.   عنایت، حمید (1398)اندیشه سیاسی در اسلام معاصر، ترجمه: بهاءالدین خرمشاهی، انتشارات خوارزمی
21.    طلوعی،محمود(1372)، بازیگران عصر پهلوی از فروغی تا فردوست، جلد اول، نشر علمی
22.    فاطمی قمی، سیدمحمد (1377) فقه فارسی (به‌کوشش: ناصر دولت‌آبادی) تهران: آوای نور
23.    فاطمی قمی(1389)،سیدمحمد، خاطرات، به کوشش حسن زندیه، مجلس شورای اسلامی
24.    فروغی، محمدعلی (1384الف) مقالات فروغی ،جلد 1، تهران، انتشارات توس
25.    فروغی، محمدعلی(1315)، تاریخچه حقوق، مجله تعلیم و تربیت، سال ششم، شماره دهم
26.    فروغی، محمدعلی (1389) سیاست‌نامۀ ذکاءالملک(به اهتمام ایرج افشار- هرمز همایون‌پور)، تهران: کتاب روشن
27.    فروغی، محمد‌علی(1384ب)، سیر حکمت در اروپا، مقدمه جلد دوم،انتشارات زوار
28.    فروغی، محمدعلی(1396)، خاطرات محمدعلی فروغی،به کوشش  محمد افشین وفایی و  پژمان فیروزبخش , انتشارات سخن
29.    مقیمی زنجانی، شروین(1398)، تاملی در رساله حقوق اساسی محمدعلی فروغی از منظر بحث درباره کاربردی کردن علم سیاست در ایران،پژوهشنامه علوم سیاسی، سال 14،ش3
30.    مبارکیان،عباس(1377)، چهره ها در تاریخچه نظام آموزش عالی حقوق و عدلیه نوین، نشر پیدایش.
31.    نائینی، احمدرضا(1387)، «بحثی پیرامون لایحه مربوط به قانون مدنی» پیام بهارستان، دوره دوم، سال اول، شماره 1و2
32.    نائینی، احمدرضا (1388الف) «نقش رضاشاه در تدوین قانون مدنی» پیام بهارستان دوره دوم سال اول شمارۀ 3
33.    نائینی، احمدرضا(1388ب)،«بررسی ارتباط قانون مدنی با لغو کاپیتولاسیون»،. نشریه پیام بهارستان ،سال اول شماره4
34.    نائینی، احمدرضا(1388ج)،«نقش کمیسیونهای قانون مدنی در تنظیم مواد این قانون»،. نشریه پیام بهارستان ،سال اول،  شماره5
35.    واردی، احمد(1394)، زندگی و زمانه محمدعلی فروغی، ترجمه عبدالحسین آذرنگ، انتشارات نامک
36.    ویژه، محمدرضا(1388)،تاملی بر رساله حقوق اساسی اثر محمدعلی فروغی، وکالت، شماره 15
37.    یعقوبی، رضا(1402)،گذار از قدیم به جدید در حقوق، فصلنامه سیاست نامه، ش25
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.